Ν Ο Μ Ο Σ Γ Ρ Ε Β Ε Ν Ω Ν

Η Γέννηση των Γρεβενών

Όπως όλες οι όμορφες ιστορίες που έρχονται από τα βάθη των αιώνων έτσι και η γεωλογική εξιστόρηση των Γρεβενών αρχίζει με το «μια φορά και έναν καιρό…»

Κάποτε, πριν 250 εκατομμύρια χρόνια, όταν οι δεινόσαυροι περιπλανιόταν στις ηπείρους, η περιοχή στην οποία βρίσκεται η σημερινή Ελλάδα, ήταν απλά ένα κομμάτι γης στα «άκρα» ενός ωκεανού που δεν υπάρχει πια.

Η περιοχή που σήμερα είναι γνωστή ως «Γρεβενά», δημιουργήθηκε από την γένεση και την μετέπειτα καταστροφή του ωκεανού της Τηθύος, που σύμφωνα με την Ελληνική μυθολογία, ήταν η γυναίκα του Ωκεανού και μητέρα όλων των υδάτων της γης.

Ο ωκεανός της Τηθύος βρισκόταν ανάμεσα στις παλαιές ηπείρους της Αφρικής και της Ευρώπης γύρω στα 80 με 280 εκατομμύρια χρόνια πριν. Η δημιουργία του συντελέστηκε όταν μια υπέρ-ήπειρος, που ονομαζόταν «Παγγαία» χώρα χωρίστηκε σε δύο τμήματα. Τα νερά του ωκεανού απλώθηκαν και επεκτάθηκαν από τη Ν. Ευρώπη μέχρι τη σημερινή Κίνα. Με το άνοιγμα των ηπειρωτικών πλακών, νέα πετρώδη υλικά αναδύθηκαν στο ωκεάνιο σχίσμα της Τηθύος, δημιουργώντας υποθαλάσσια ηφαίστεια και νέα τμήματα του φλοιού της γης.

Σήμερα τα νερά του ωκεανού της Τηθύος ξεχύνονται πλέον σε άλλες θάλασσες, αλλά μερικά από τα πετρώματα, που κάποτε βρίσκονταν κάτω από τον πανάρχαιο ωκεανό, παρέμειναν σφηνωμένα στις θέσεις τους, κατά μήκος των αρχαίων ηπειρωτικών περιθωρίων με τα οποία κάποτε συνόρευαν. Πολλά από τα απολιθωμένα κομμάτια του ωκεανού της Τηθύος, σε μεγάλο βαθμό, αποτελούν τη σημερινή ηπειρωτική Ελλάδα και πιο συγκεκριμένα, τα Γρεβενά. Η μελέτη της σύγχρονης γεωλογίας είναι συνυφασμένη με αυτή των Γρεβενών.

Για τη μελέτη της αρχαίας θάλασσας της Τηθύος οι περισσότεροι από τους πρωτοπόρους εμπνευστές της θεωρίας των τεκτονικών πλακών ερεύνησαν τα Γρεβενά.

Η επέκταση του πυθμένα της θάλασσας μεταξύ των ηπείρων συνεχίστηκε για περισσότερα από 100 εκατομμύρια χρόνια. Τα ιζήματα μαζεύτηκαν σε μια μεγάλη τεκτονική «αύλακα» η οποία απλώνεται από τη σημερινή περιοχή της Καστοριάς, διασχίζει τα Γρεβενά και φτάνει μέχρι και τα Τρίκαλα. Αυτό το φαράγγι είναι γνωστό και ως η «Μέσο Ελληνικό Αύλακα» και είναι πασίγνωστο παγκοσμίως, επειδή είναι πολύ στενό και βαθύ.

Το πώς ακριβώς σχηματίστηκε δεν είναι ακόμα πλήρως κατανοητό. Κάνοντας συνειδητά μια υπέρβαση κάποιων εκατομμυρίων χρόνων, θα πρέπει να εστιάσουμε ίσως στην εποχή του Πλειστόκαινου, όπου κατά διαστήματα ένα μεγάλο τμήμα των ορεινών Γρεβενών ήταν σκεπασμένο με παγετώνες. Τα κορήματα από τη δραστηριότητα των παγετώνων είναι φανερά σήμερα στην περιοχή της Πίνδου, ενώ ακόμη φαίνονται και οι τοποθεσίες των ίδιων των παγετώνων. Οι Δρακόλιμνες σκαλίστηκαν στα παλαιότερα πετρώματα από την δραστηριότητα αυτών των παγετώνων.

Αρχίζει η περιοχή να μοιάζει με τα γνωστά μας Γρεβενά.

Η δράση της φύσης δεν σταμάτησε να δημιουργεί τις τελευταίες λεπτομέρειες στο έδαφος των Γρεβενών μέχρι σήμερα. Η γεωλογική εποχή που διανύουμε τα τελευταία 11.000 χρόνια ονομάζεται «Ολόκαινο» και είναι η γεωλογική εποχή που διανύουμε εμείς στη χαραυγή του 21^ου αιώνα.

Μια διαδρομή 250 εκατομμυρίων χρόνων δυναμικής ιστορίας τεκτονικής δράσης του πλανήτη Γη.

Μέσα από αυτήν την πορεία και τη συνεχή δράση της φύσης ένα είναι το δεδομένο που πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη. Η Γη δεν μένει σταθερή. Ο σεισμός της 13^ης Μαίου 1995 ήρθε να μας θυμίσει με έμφαση ότι η τεκτονική ιστορία στον τόπο μας συνεχίζεται. Οι πλημμύρες, οι κατολισθήσεις και η διάβρωση των βουνών και ποταμών είναι φαινόμενα που αλλάζουν την μορφολογία της περιοχής και δημιουργούν καινούργιες γεωλογικές ενότητες.

Και η παρέμβαση του ανθρώπου είναι σίγουρα καθοριστικός παράγοντας στις όποιες εξελίξεις. Η διάνοιξη δρόμων, η κατασκευή φραγμάτων κτλ. επηρεάζουν την πορεία της γεωλογικής εξέλιξης κάθε περιοχής. Τίποτα δεν είναι στατικό, πρέπει όμως να υπάρχουν κανόνες, πρέπει να εξασφαλίζουμε πάντα την όποια συνέχεια στις μετέπειτα γενιές. Και αυτό είναι υποχρέωση.

Το άρθρο έχει γραφτεί από την Δρ. Άννα Ράσιου, PhD παν/μιο Καλιφόρνιας, η οποία μελετά την γεωλογία της Β. Ελλάδας εδώ και 30 χρόνια, με έμφαση στα Βουνά Βούρινος, Πίνδος και Όθρυς. Σήμερα συνεχίζει την έρευνά της με το ΙΓΜΕ.